Η αξία της αυτοεκτίμησης

Η ανάπτυξη της αυτοεκτίμησης του παιδιού, της αυτοεικόνας του, παίζει σημαντικό ρόλο για τη διαμόρφωση της προσωπικότητάς του και την ψυχική του υγεία. Ατομα με χαμηλή αυτοπεποίθηση συχνά βιώνουν συναισθήματα μοναξιάς και αποτυγχάνουν στο σχολείο, ενώ η θετική αυτοεικόνα συνδέεται συνήθως με την ομαλή προσαρμογή στο περιβάλλον, την αποτελεσματικότητα στις διαπροσωπικές σχέσεις και την επιτυχή σχολική πορεία.

Τη σπουδαιότητά της επισημαίνουν οι Β. ΣΙΜΟΥ  -  B. REASONER  -  M. BORBA  στο βιβλίο “ΧΤΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΥΤΟΕΚΤΙΜΗΣΗ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ”. Μερικά αποσπάσματα του έργου- που είναι χρήσιμα και για τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση- παρατίθενται στη συνέχεια.

 “ΧΤΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΥΤΟΕΚΤΙΜΗΣΗ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ”

Οι δάσκαλοι μπορούν να έχουν ένα σημαντικό αντίκτυπο στην αυτοεκτίμηση των μαθητών τους, μερικές φορές χωρίς να το αντιλαμβάνονται. Αυτό είναι ιδιαίτερα αληθινό στην περίπτωση των παιδιών που προέρχονται από δυσλειτουργικές οικογένειες ή που δεν έχουν βιώσει ανατροφοδότηση ή κάποια θετική προσοχή. Οι δάσκαλοι της Α/βάθμιας εκπαίδευσης μπορούν εύκολα να αντιλη­φθούν εκείνα τα παιδιά που χρειάζονται επιβεβαίωση και που μερικές φορές κάνουν τα πάντα προκειμένου να τραβήξουν την προσοχή του δασκάλου. Αν αυτά τα παιδιά καταλάβουν ότι δεν μπορούν να κερδίσουν την προσοχή του δασκάλου μέσα από κάποιο επίτευγμα ή θετικό μέσο, τότε θα καταφύγουν στην ανάρμοστη συμπεριφορά, για να μην αγνοηθούν. Είναι όμως εξαιρετικά σημαντικό, οι δάσκαλοι να μεταφέρουν ένα αίσθημα φροντίδας σε κάθε μαθητή, ειδικότερα σ’ εκείνους που δεν κάνουν εύκολα σχέσεις και οι οποίοι χρειάζονται αυτό το αίσθημα περισσότερο από τους άλλους.

          Καθώς τα παιδιά πλησιάζουν την εφηβεία, οι παράγοντες που έχουν τη μεγαλύτερη επιρροή στην αυτοεκτίμησή τους αρχίζουν να αλλάζουν. Από το να ευχαριστεί κανείς τους ενήλικες, τείνει να κερδίσει την αποδοχή των συνομηλίκων του. Για τα αγόρια, ηλικίας 11-14, η σωματική δύναμη και η δημοτικότητα στα κορίτσια, φαίνεται να είναι παράγοντες πρωταρχικής σημασίας. Για τα κορίτσια, η δημοτικότητα στα αγόρια είναι ιδιαίτερα σημαντική. Τα παιδιά σ’ αυτή την ηλικία αφιερώνουν ένα σημαντικό ποσό χρόνου στο να περι­ποιούνται την εξωτερική τους εμφάνιση, στο να ενημερώνονται για το ποιος είναι φίλος με ποιόν και στο να συμβαδίζουν με τον εφηβικό τους κόσμο.

 Το κοινωνικό στάτους σε σχέση με τους συνομήλικες γίνεται σημαντικό για τον έφηβο. Είναι όμως δυνατόν, μαθητές που είχαν υψηλή αυτοεκτίμηση γιατί μπορούσαν να ικανοποιήσουν τους ενή­λικες, τώρα να υποφέρουν από χαμηλή αυτοεκτίμηση ή να απομονω­θούν κοινωνικά. Οι μαθητές που δεν μπορούν να κερδίσουν την αποδοχή μέσα από τυπικά μέσα, μπορεί να κινδυνεύουν να αναπτύξουν χαμηλή αυτοεκτίμηση. Σ’ αυτή την περίπτωση αγωνί­ζονται για να βρουν τρόπους με τους οποίους να αισθανθούν ση­μαντικοί, έστω και με αποκλίνοντες τρόπους. Τέτοιοι μαθητές συνήθως είναι αυτοί που πίνουν αλκοόλ ή καταφεύγουν στα ναρκωτικά, καυχιούνται για τα σεξουαλικά τους επιτεύγματα ή ρισκάρουν επικίνδυνα.

          Οι πρωταρχικοί παράγοντες στους οποίους βασίζεται η αυτο­εκτίμηση συνεχώς αλλάζουν. Καθώς οι μαθητές πηγαίνουν στο Λύκειο, το άγχος των εξετάσεων αυξάνει και η σημασία της κοινωνικής δημο­τικότητας μειώνεται. Δίνεται περισσότερη σημασία στην εκτίμηση του ατόμου για τις ικανότητές του. Η “καριέρα” απασχολεί ιδιαίτερα τον έφηβο σ’ αυτή την ηλικία. Με την έναρξη της ενηλικίωσης μεγα­λύτε­ρη σημασία δίνεται στην επιτυχία, στην επίτευξη και στο εισόδημα, ενώ λιγότερη σημασία αποδίδεται στους παράγοντες που ήταν τόσο σημαντικοί στην εφηβεία-αθλητικές επιτεύξεις, δημοτικότητα, κοι­νωνική θέση.

Πώς μπορούν οι δάσκαλοι να βοηθήσουν τους μαθητές σ’ αυτή τη διαδικασία;

  Πρώτον, μπορούν να παρέχουν ευκαιρίες ώστε τα παιδιά να  κερ­δίζουν την προσοχή και να αισθάνονται σημαντικοί με αποδεκτούς τρόπους.

‚  Δεύτερον, μπορούν να φροντίσουν ώστε κανένα παιδί να μην αισθάνεται απομονωμένο ή κοινωνικά απορριπτέο. Σε μερικές περιπτώσεις ίσως να είναι απαραίτητο να διδαχτούν βασικές κοινωνικές δεξιότητες τα παιδιά που δεν έχουν ποτέ διδαχτεί, όπως το πώς να συναναστρέφονται τους άλλους, ώστε να κερδίζουν την αποδοχή.

ƒ  Τρίτον, είναι σημαντικό να τονίζουν στους μαθητές τη σημασία της  εσωτερικής αίσθησης της αυτοεκτίμησης από το να βασίζονται σε εξωτερικές πηγές όπως: το να ευχαριστούν τους άλλους, την εμφάνιση, τη δημοτικότητα, την κοινωνική θέση. Οι εσωτερικές πηγές βασίζονται στη δυνατή αίσθηση της ταυτότητας ή της αντίληψης “του ποιος είναι κάποιος”, την ξεκάθαρη γνώση του ατόμου που “κάποιος θέλει να είναι” και τα πράγματα που “αυτός θέλει να πετύχει”.

„  Τέταρτον, οι δάσκαλοι μπορούν να ενθαρρύνουν τα παιδιά να έχουν διορατικότητα και σχετική πρόβλεψη του μέλλοντος, βοηθώντας τα να θέτουν στόχους για τον εαυτό τους και να χρησιμοποιούν κατάλληλα μέσα για να πετύχουν σ’ αυτούς τους στόχους.

ΠΟΡΤΡΑΙΤΟ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΜΕ ΥΨΗΛΗ ΚΑΙ ΧΑΜΗΛΗ ΑΥΤΟΕΚΤΙΜΗΣΗ

          Οι μαθητές που αισθάνονται καλά με τον εαυτό τους, συμπερι­φέρονται διαφορετικά από εκείνους που έχουν χαμηλή αυτοεκτίμηση. Οι μαθητές με υψηλή αυτοεκτίμηση βλέπουν τον εαυτό τους ρεαλι­στικά και αποδέχονται για τον εαυτό τους ότι “είναι εντάξει”. Μπορούν να αναγνωρίσουν τις δυνατότητές τους και γνωρίζουν τους περιο­ρισμούς τους. Η αξιολόγηση, που οι ίδιοι κάνουν για τις ικανότητές τους, βασίζεται σε μια ακριβή ανατροφοδότηση παρά σε διαστρέβλωση αυτού που θα ήθελαν να πιστεύουν για τον εαυτό τους.

          Αυτοί που έχουν υψηλή αυτοεκτίμηση γενικά, έχουν ένα ευρύ κύκλο φίλων, είναι εύκολο γι’ αυτούς να σχετίζονται με άλλους και να τα πάνε καλά με τους περισσότερους μαθητές της τάξης. Αντίθετα, παιδιά με χαμηλή αυτοεκτίμηση ίσως έχουν μόνο έναν ή δύο φίλους. Τα παιδιά με υψηλή αυτοεκτίμηση συχνά αποτελούν τους φυσικούς - θετικούς αρχηγούς της τάξης. Προσφέρονται εθελοντικά, είναι πρό­θυμοι να βοηθήσουν τους άλλους, αλλά και να ρισκάρουν. Σε συνεργατικές συνθήκες μάθησης, τα καταφέρνουν καλά σχεδόν σε οποιαδήποτε ομάδα. Ανταποκρίνονται στις προκλήσεις και είναι πρόθυμοι να δοκιμάσουν καινούργια πράγματα. Δεν απειλούνται από αλλαγές ή από νέες καταστάσεις, ανταποκρίνονται θετικά στον έπαινο και την αναγνώριση και αισθάνονται καλά για τα επιτεύγματά τους, αφού νιώθουν υπεύθυνοι για τα αποτελέσματα. Όταν βρίσκονται αντι­μέτωποι με τα λάθη τους ή με λανθασμένη συμπεριφορά, αναγνωρίζουν με ρεαλιστικό τρόπο τι έχει συμβεί και ποιο είναι το λάθος τους.

          Αυτοί που έχουν υψηλή αυτοεκτίμηση θέτουν στόχους για τον εαυτό τους. Γνωρίζουν τι θέλουν να κάνουν στη ζωή τους και τι θα ήθελαν να πετύχουν. Συχνά έχουν ήρωες και πρότυπα για να καθο­δηγούν τη ζωή τους. Όταν αντιμετωπίζουν ένα πρόβλημα, συχνά βρίσκουν εναλλακτικούς τρόπους για την επίλυσή του. Επίσης έχουν ισχυρές απόψεις που δεν φοβούνται να τις εκφράσουν. Αυτό όμως δεν τους κάνει ιδιαίτερα δημοφιλείς σε κάποιους δασκάλους.

          Οι μαθητές με χαμηλή αυτοεκτίμηση μπορούν εύκολα να αναγνω­ριστούν.

 Ενδιαφέρονται περισσότερο να διατηρήσουν τη δικιά τους αίσθηση αυτοσεβασμού ή “να πέσουν με τιμή” παρά να προσπαθήσουν περισσότερο για να πετύχουν. Εμπλέκονται σε αμυντικές συμπεριφορές προκειμένου να αποτρέψουν τους άλλους να καταλάβουν πόσο ανε­παρκείς και ανασφαλείς αισθάνονται. Αυτοί οι αμυντικοί μηχανισμοί μπορεί να είναι ένας από τους ακόλουθους:

Επανάσταση, αντίδραση, άμυνα ή εκδίκηση.

Δεν πιστεύουν, πειράζουν ή υποτιμούν τους άλλους.

Λένε ψέματα, εξαπατούν ή αντιγράφουν.

Κατηγορούν τους άλλους, όταν τα πράγματα δεν πηγαίνουν καλά.

­ Δεν αναλαμβάνουν την ευθύνη για τις πράξεις τους.

­ Εκφοβίζουν ή απειλούν τους άλλους.

­ Αποσύρονται, είναι ντροπαλοί ή συνεχώς ονειροπολούν.

­ Εμπλέκονται σε καταστάσεις φυγής, όπως βραδύτητα, σκα­σιαρ­χείο, ναρ­κωτικά ή εξάρτηση από το αλκοόλ.

          Αυτοί είναι οι πιο δύσκολοι μαθητές για να δουλέψεις μαζί τους. Τείνουν να χρονοτριβούν, απαιτούν επιπλέον προσοχή, επινοούν δικαιολογίες και κατηγορούν τους άλλους όταν τα πράγματα δεν πάνε καλά. Μπορεί να αντιδράσουν κατηγορηματικά με κομπασμό και καυχησιολογίες ή μπορεί να ενεργούν σαν “κλόουν”. Αυτοί ίσως τεί­νουν να αποσύρονται ή ενεργούν ντροπαλά ή σπάνια απαντούν αυθόρμητα ή δεν συμμετέχουν. Συνήθως καταφεύγουν σε οτιδήποτε θεωρούν απαραίτητο, για να αντισταθμίσουν τα συναισθήματα ανεπάρ­κειας που νιώθουν. Τέτοιοι μαθητές δεν μπορούν να κερδίσουν από τις συμβουλές. Αυτό οφείλεται στο ότι είναι περισσότερο απασχολημένοι, με το τι οι άλλοι νομίζουν γι’ αυτούς, παρά μ’ αυτό που τους εξηγείται. Φοβούνται επίσης την αποτυχία και πολλές φορές θεωρούν ότι είναι καλύτερα να μην προσπαθήσουν, παρά να ρισκάρουν την περίπτωση της αποτυχίας. Έτσι, σαν αποτέλεσμα, σπάνια προσπαθούν όσο χρειά­ζεται προκειμένου να πετύχουν. Ακόμα κι όταν τους γίνονται προτάσεις ή τους υποδεικνύονται τα λάθη τους, αυτοί παίρνουν μια αμυντική θέση που τους εμποδίζει να επωφεληθούν από τις συμβουλές. Είναι παγιδευμένοι στην αυτοεικόνα τους, που διακατέχεται από αποτυχία και γνωρίζουν ότι είναι ανίκανοι να εκπληρώσουν τις φιλοδοξίες που οι άλλοι θέτουν γι’ αυτούς ή που οι ίδιοι έχουν. Έτσι αισθάνονται ανάξιοι, ανεπαρκείς και μη αγαπητοί.

          Στην πραγματικότητα αυτοί οι μαθητές επιθυμούν όσο τίποτα άλλο την αγάπη, την αποδοχή, τη θετική αναγνώριση και το σεβασμό από τους άλλους. Γι’ αυτό χρειάζεται να γίνουν επίμονες προσπάθειες, να τους παρέχεται περισσότερη υποστήριξη, πολλαπλές ευκαιρίες για επιτυχία, θετική ανατροφοδότηση και ειδικότερα η αίσθηση ότι κάποιος ενδιαφέρεται πραγματικά γι’ αυτούς.

Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΧΤΙΣΙΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΥΤΟΕΚΤΙΜΗΣΗΣ (αποσπάσματα)

Η έρευνα υποστηρίζει ότι μπορούμε να επηρεάσουμε σημαντικά το επίπεδο της αυτοεκτίμησης, με αυτή την προσέγγιση, αν συγκεντρωθούμε σε 5 βασικές τάσεις με την ακόλουθη σειρά :

Αίσθηση ασφάλειας

Αίσθηση ταυτότητας ή αυτοαντίληψης

Αίσθηση ότι ανήκεις

Αίσθηση του σκοπού

Αίσθηση της επάρκειας

          Αυτοί οι πέντε παράγοντες είναι σημαντικοί για την ανάπτυξη συναισθημάτων υψηλής αυτοεκτίμησης και για την κινητοποίηση παιδιών αλλά κι ενηλίκων. Όσοι αισθάνονται δυνατοί σ’ αυτές τις περιοχές, τείνουν να τα πηγαίνουν καλά με τους άλλους, προσεγγίζουν τα προβλήματα με πεποίθηση, εργάζονται για την πραγματοποίηση συγκεκριμένων στόχων, σκέφτονται κι ενεργούν με ανεξάρτητη κρίση και πετυχαίνουν στα περισσότερα που ασχολούνται. Αυτή η προ­σέγγιση έχει αποδείξει ότι οι μαθητές αποκτούν ευκολότερα κίνητρα για επιτυχία, όταν οι βασικές τους ανάγκες για ασφάλεια, ταυτότητα και κοινωνική αποδοχή, έχουν ικανοποιηθεί.

          Υπήρχε μία εποχή όπου οι δάσκαλοι μπορούσαν να υποθέσουν ότι οι βασικές αυτές ανάγκες θα καλύπτονταν στα πλαίσια του οικο­γενειακού περιβάλλοντος. Όμως, ίσως λόγω των νέων συνθηκών, κάτι τέτοιο δεν ισχύει για πολλούς μαθητές. Οι δάσκαλοι τώρα, ανακα­λύπτουν ότι τα 2/3 των μαθητών τους έχουν βιώσει σημαντικές αλλαγές στην οικογένεια. Έτσι, πολλοί μαθητές αισθάνονται παρα­μελημένοι, εγκαταλελειμμένοι, ανεπαρκείς κι ανασφαλείς. Καλύ­πτοντας αυτές τις ανάγκες, στα πλαίσια της σχολικής τάξης, μπορούμε να ενισχύσουμε το επίπεδο λειτουργικότητας των μαθητών.

ΕΠΙΘΥΜΗΤΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ ΓΙΑ ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ:	ΡΟΛΟΙ ΚΑΙ ΚΑΘΗΚΟΝΤΑ ΤΩΝ        ΕΝΗΛΙΚΩΝ:
1. Αίσθημα ασφάλειας.	Προσδιορισμός διαδικασιών και καθηκόντων. Ανάμειξη των μαθητών στον προσδιορισμό των κανονισμών. Ενίσχυση των κανονισμών ώστε να προστατεύεται ο αυτοσεβασμός. Ενίσχυση της προσωπικής ευθύνης.
2.               Αίσθηση ταυτότητας ή αυτοαντίληψη.	Σεβασμός στη μοναδικότητα των ατόμων.  Χτίσιμο θετικής αυτοεικόνας. Εκδήλωση αποδοχής και φροντί­δας. Κατανόηση δυνατοτήτων και αδυ­ναμιών.
3. Αίσθηση ότι “ανήκεις”.	Δημιουργία ενός περιβάλλοντος αποδοχής. Μείωση συναισθημάτων απομό­νωσης. Παροχή ευκαιριών για την ανά­δει­ξη της χρησιμότητας κά­ποιου. Ενθάρρυνση των δεσμών με την ομάδα και ανάπτυξη της ομα­δι­κής περηφάνειας.
4. Αίσθηση του σκοπού.	Μεταφορά φιλοδοξιών. Εκδήλωση εμπιστοσύνης και πί­στης στις ικανότητες. Ενίσχυση των αξιών. Παροχή βοήθειας για να τεθούν στόχοι.
5. Αίσθηση επάρκειας.	Επισήμανση των επιλογών και των εναλλακτικών λύσεων. Εκδήλωση ενθάρρυνσης και υπο­­στήριξης. Παροχή ανατροφοδότησης. Εορτασμός της επιτυχίας.